نوشته‌ها

نقش قامه در هنر خاتم کاری

تعریف قامه

در صورتی که منشورهای چوبی و غیرچوبی از پهلو به هم چسبیده شود، به طوری که نقش مشخصی ایجاد شود، به آن قامه گفته می شود. به طور کلی تفکیک هنر خاتم با سایر هنرهای چوبی، وجود قامه می باشد. خاتم به لایه های مقطعی گفته می شود که از راس قامه با ضخامت یک میلی متر برش داده شود. قامه بندی، مهمترین بخش هنر خاتم به شمار می رود.

نقش های قامه

هنر خاتم مربع تک قامه ای و سه قامه ای یا تصویری که به صورت ابداعی و مربوط به دهه اخیر می باشد، حائز هیچ اثر یا آثار به جا مانده از استادکاران قدیمی نیست. در مقابل، آثاری از نقش مایه های قدیمی و حائز شرایط میراثی در خاتم مربع دو قامه ای مشاهده می شود. شواهد تاریخی خاتم دو قامه ای از قرن هشتم قمری قابل ردیابی است.

قامه خاتم

  • نقش چهار قل: این نقش نخستین نقش خاتم مربع به شمار می رود. این نقش در رحل قرآن منسوب به رحل سلمان اصفهانی دیده می شود. این خاتم، قدیمی ترین نمونه به جا مانده از قرن هشتم قمری است که در موزه متروپولیتن نگهداری می شود.

قامه خاتم

قامه خاتم

  • نقش زنجیره: از سه بار روی هم گرفتن نقش چهار قل، نقش زنجیره به دست می آید.
  • نقش مورد: شکل گیری این نقش را می توان با فعالیت پیروان مکتب لا مرتبط دانست. این مکتب که شواهد وجودی آن به قرن دوم قمری بر می گردد، بر پایه نفی تمامی امور دنیوی استوار است. این نقش از ترکیب دو کمله “لا” که به صورت سیاه و سفید و به حالت وارونه در کنار یکدیگری قرار می گیرد، تشکیل شده است. کاربرد این نقش در هنر منجر به تولید نوعی نمادپردازی و رمزگونه­ گی شده که در بطن خویش به چیزی بیشتر از نقش دلالت می­ کند.

 

قامه خاتم

نقش های خاتم

نقش های خاتم مربع تک قامه ای، دو قامه ای و لایه ای

نقش های خاتم غیر مثلث

نقش های خاتم در راس قامه و از برش سطح مقطع آن ایجاد می شود. سطح مقطع خاتم مربع از کنار هم گذاشته شدن اجزای مربع و سطح مقطع خاتم لایه ای از قطعات غیر همسان تشکیل می شود. این طرح ها بسته به نوع نقش، نام های مختلفی دارد. طرح های خاتم غیر مثلث عبارتند از:

  • خاتم مربع: مورد، مورد مداخل، مورد گسترده، چشم بلبلی، موج، چهار قل و پنج رگی
نقش های خاتم

خاتم مربع، نقش چشم بلبلی

  • خاتم لایه ای: شمسه هشت و چلیپا، ، زلفک، پلکانی، جناقی، لوز، متوازی الاضلاع، هشت و چهار لنگه و زیگزاک و پیچ

نقش های خاتم

خاتم لایه ای، نقش جناقی

خاتم مربع تک قامه ای

خاتم مربع تک قامه ای چیست؟

خاتم مربع تک قامه ای

در صورتی که منشورهای بلند چوبی و غیرچوبی از پهلو به هم چسبیده شود، به طوری که نقش مشخصی ایجاد شده و لایه ­های مشابهی با لایه کردن مقطعی آن به دست آید، خاتم شکل می­ گیرد. خاتم مربع تک قامه ای در سال ۱۳۸۹ در اصفهان، توسط آقای مهدی دوازده امامی ابداع شد. اولین نمونه این نوع خاتم، کتبیه ­ای است که در آن نام علی بن ابیطالب به صورت سیاه و سفید تکرار می­ شود. به همین دلیل به این نوع خاتم، خاتم مربع کتبیه ­ای نیز گفته می ­شود. در این خاتم، امکان بستن قامه­ با نقش ­های گل­دار در زمینه­ مربع وجود دارد. باید اشاره شود که خاتم مثلث در دسته خاتم های تک قامه ای قرار می گیرد.

 

خاتم مربع تک قامه ای

خاتم مربع تک قامه ای

خاتم مربع و ابزارهای تولید آن

خاتم مربع چیست؟

خاتم مربع تک قامه ای

مربع تک قامه ای

خاتم مربع دو قامه ای

مربع دو قامه ای (نقش مورد)

خاتم لایه ای

خاتم لایه ای

خاتم مربع یکی از انواع خاتم است. خاتم به سطحی گفته می شود که از قطعات کوچک تشکیل شده است. در حالت کلی خاتم به دو نوع خاتم مثلت و خاتم غیر مثلث تقسیم می شود. هنرمندان، خاتم غیر مثلث را به لایه ای، مربع و ترکیبی تقسیم کرده اند.

انواع خاتم


از این نوع خاتم چه چیزهایی تولید می شود؟

اجزاء تشکیل دهنده این نوع خاتم، به شکل مربع است و  به سه نوع تک قامه ای، دو قامه ای و تصویری تقسیم می شود. از خاتم تک قامه ای برای تولید کتیبه های چوبی به خط کوفی بنایی و از خاتم مربع دو قامه ای برای تولید نوارهای زینتی در حاشیه آثار چوبی استفاده می شود. از خاتم سه قامه ای یا تصویری نیز برای ایجاد تصاویری نظیر نقش های سنتی، چهره و منظره استفاده می شود.

خاتم مربع

ابزارهای خاتم کاری

خاتم مربع

ابزارهای خاتم کاری

ابزارهای خاتم کاری

ابزارهای این نوع خاتم عبارت است از:

  • مغار
  • پنس
  • خط کش
  • کولیس
  • انواع پیچ دستی
  • پرس
  • چسب نواری کاغذی
  • چسب نجاری
  • لیسه
  • نخ پرک (پنبه ای)
  • سوهانچه
  • پتک
  • سمباده نواری