شال پته دوزی (پته‌دوزی)

شال پته دوزی و ویژگی‌های آن

شال پته دوزی یا عریض و یا شال زمینه به پارچه‌ای گفته می شود که از نخ‌های پشمی بافته می‌شود.

شال پته دوزی از جنس پشم گوسفند بهاره یا کرک بز (راینی یا کشمیری) بافته می‌شود که از نظر شیمیایی و فیزیکی داری ویژگی‌های خاصی است. در گذشته، شال پته دوزی از جنس کرک شتر (بَرَک) نیز تولید می‌شد. به نظر می‌رسد به دلیل گران بودن کرک بز و شتر، پشم گوسفند از ارزان‌ترین و فراوان‌ترین منابع تامین پشم به شمار می‌رود. شال یا عریض (پارچه پته دوزی) در شش رنگ عمده کرمی (شیری)، نارنجی، مشکی، سرمه ای، سبز و قرمز لاکی تولید می‌شود.

شال های پلی استری!

در گذشته تولید شال (پارچه پته دوزی) توسط دست و با ماشین های دستی دو پا باف و چهار پا باف انجام می‌شد و اتمام یک قطعه شال نیازمند حدود ۴۵ روز بود، اما امروزه تولید شال به جای دستگاه‌های چوبی توسط ماشین‌های برقی تک فاز تولید می‌شود. معمولا در ایران دارهای شال بافی قابلیت تولید شال هایی با عرض ۸۰ تا ۹۰ سانتی متر را دارند. متاسفانه امروزه با ورود پلی استر به حوزه شال بافی شاهد نابسامانی گسترده‌ای در هنر پته دوزی هستیم. این شال ها به گونه‌ای بافته می‌شوند که تارها از پشم و پودهای آن از پلی استر است (یا برعکس) و یا به صورت ترکیبی از پشم و پلی استر در فواصل مشخصی از تار یا پود بافته می‌شوند.

ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی شال پته دوزی چیست؟

سازمان استاندارد ملی در استاندارد شماره ۲۰۶۳۳، شال پته را از جنس پشم گوسفند معرفی کرده است. بر اساس این استاندارد، شال پته دوزی باید از ۱۰۰ درصد پشم بافته شده باشد.

  • الیاف پشم از پروتئینی به نام کراتین ساخته شده است.
  • معمولا شال پته دوزی که دارای پشم خالص باشد، شیری رنگ (و نه سفید) است. دقت کنید که پشم مرینوس یا سایر پشم های خارجی نظیر پشم اروگوئه یا پشم نیوزیلند سفید رنگ است، اما پشم های ایرانی شیری رنگ بوده و اندکی کدرتر است.
  • بر اساس استاندارد تعریف شده از سوی سازمان استاندارد ملی، شال پته دوزی تولید شده از پشم گوسفند، مرغوب‌ترین شال موجود است.
  • در پشم خام ناخالصی‌هایی وجود دارد که مربوط به چربی، مونیت (عرق خشک شده)، مواد خشک شده گیاهی و معدنی است.
  • کیفیت پشم شال پته دوزی تولید شده بستگی به پشم قسمت‌های مختلف بدن گوسفند دارد.
  • شال پته دوزی تولید شده از پشم زنده (پشم چیده شده از بدن گوسفند زنده) در مقایسه با پشم دباغی (پشم چیده شده از بدن گوسفند مرده) از کیفیت بسیار بهتری برخوردار است.
  • هر چقدر شال پته دوزی نازک بوده و از لطافت بیشتری برخوردار باشد، از کیفیت بالاتری برخوردار است. البته پشم ایرانی به دلیل زبر بودن الیاف آن از حالتی ضمخت برخوردار است، اما به مرور زمان زبری آن از بین رفته و حالتی نرم به خود می‌گیرد.
  • هر چقدر فاصله کج راه‌های شال پته به یکدیگر نزدیک‌تر باشد باکیفیت‌تر است.
  • شال مرغوب باید دارای تراکم بالایی باشد. معمولا شال با تراکم ۴۰۰ دارای مرغوبیت بالایی است.

شال کرکی از چه چیزی تولید می‌‌شود؟

بز یکی از مهمترین حیوانات تامین‌کننده الیافت مرغوب است. دو نژاد مهم بز، تامین‌کننده اصلی الیاف در جهان است: آنغوره‌ای و کشمیری. نژاد کشمیری دارای الیاف مرغوب‌تری نسبت به آنغوره‌ای است. ایران، افغانستان، مغولستان و چین از اصلی‌ترین میزبانان بز کشمیری هستند. بزهای کشمیری دو نوع پوشش در سطح بدن خود تولید می‌کنند: بزهای تک پوششی (مو) و بزهای دو پوششی (مو + کرک). کرک تولید شده مربوط به بزهای دو پوششی است. بنابراین تعداد کمی از بزها در جهان، تولیدکننده کرک هستند (بز کشمیری دو پوششی یا کرکی).

شال پته دوزی بز راینی

بز کشمیری (کرکی) نژاد راین کرمان

بز کرکی خاص مناطق خشک با ویژگی‌های خاص اقلیمی است. کرمان و خراسان جنوبی دارای بیشترین بز کشمیری یا بز کرکی ایران است. بهترین کرک بز در استان کرمان متعلق به منطقه راین است که از بزی به نام نژاد راینی تولید می‌شود.

معمولا ۳۰ درصد بدن بز نژاد راینی کرک و بقیه پوشیده از مو است. هر بز راینی به صورت سالانه، حدود نیم کیلو کرک تولید می‌کند و این نشان‌دهنده کمیابی این نوع کرک در کشور به شمار می‌رود. کرک‌های ناحیه گردن بز راینی زودتر از نواحی دیگر آن رشد می‌کند. یکی از ویژگی‌های مهم نژاد راینی داشتن کرک‌های کوتاه (۲۳ تا ۳۰ سانتی متر) است که متاسفانه امکان تبدیل آن به الیاف در ایران وجود ندارد و تولیدکنندگان مجبور به صادرات آن به اروپا و خرید مجدد آن از این کشورها برای تولید منسوجاتی نظیر شال هستند.

بَرَک، شال کرکی پته دوزی

در گذشته، پته دوزی را بر روی پارچه‌ای به نام “بَرَک” نیز انجام می‌داده‌اند. بَرَک از کرک شتر و بز بافته می‌شود. از ویژگی‌های اصلی بَرَک تولید شده با کرک می‌توان به استحکام و سبکی آن اشاره کرد. بنابراین می‌توان چنین حدس زد که ماندگاری پته‌های قدیمی تولید شده با کرک بایستی بیشتر از پته های تولید شده با پشم گوسفند باشد.

متاسفانه تولید پارچه بَرَک از حدود نیم قرن گذشته تحت تاثیر گسترش منسوجات نساجی قرار گرفت و بیشتر کارگاه‌های تولید بَرَک تعطیل شد. به نظر می‌رسد رواج شال‌های امروزی پته دوزی نیز متاثر از این مساله بوده است.

خوشبختانه پس از گذشت سال‌ها از منسوخ شدن تولید پارچه بَرَک، چندین هنرمند قدیمی خراسان جنوبی اقدام به احیای بَرَک بافی کرده اند که این امید را به وجود آورده است که بار دیگر هنرمندان پته دوز از این پارچه به عنوان شال پته دوزی استفاده کنند.

شال پته

بانو زهرا همت‌زاده، یکی از احیاکنندگان پارچه بَرَک (شهر مود، شهرستان سربیشه)

در حال حاضر پارچه بَرَک بیشتر در شهرستان‌های نهبندان و بشرویه تولید می‌شود و کاربرد آن در تولید لباس‌های زمستانی نظیر کت و شال گردن است. دکتر یاکوب ادوارد پولاک در سفرنامه خود، بَرَک را فاستونی ایرانی نامیده و به استفاده از بَرَک در دوخت لباس اشاره کرده است.

شال بافی در کرمان

شال بافی در کرمان هنری هزار ساله است که متاسفانه ۱۵۰ سال پیش رو به افول گذاشت. اوج و شکوه شال بافی مربوط به دوره قاجار است. به گفته کارشناسان صنایع دستی کرمان، در گذشته، نیمی از مردم کرمان در بخش شال بافی اشتغال داشتند و حدود سه هزار کارگاه شال بافی در استان وجود داشته است. بار دیگر این صنعت با افولی شدید در دهه ۱۳۳۰ شمسی روبرو شد که دلیل آن ورود دلالان اقتصادی و تولید کارهای بی کیفیت بازاری در صنعت پته دوزی بود. با افول شال بافی در کرمان، شال های کشمیری به تدریج وارد کشور شد که به شال کشمیری معروف هستند.

حتما بخوانید  نکات پته دوزی و رعایت اصول کلیدی

باید متذکر شد که از سال ۱۳۹۵ شال بافی سنتی در کرمان نیز احیا شده است و این امید را زنده کرده است که پته دوزی در فهرست جهانی یونسکو به ثبت برسد. هم اکنون در سازمان فنی و حرفه‌ای استان کرمان، دستگاه‌های شال بافی متعددی توسط هنرمند شال باف، آقای آریان مستقر شده و با تربیت شاگردان متعدد توانسته است، گام ارزنده در احیای این هنر اصیل کرمانی بردارد. شال های تولید شده توسط ایشان بسیار ظریف بوده (نخ نمره ۲۰) و توان رقابت با شال های خارجی را دارد.

5 پاسخ
    • یعقوب اسعدی
      یعقوب اسعدی گفته:

      با تشکر از شما دوست گرامی.
      در گذشته از شال کرکی به عنوان زیرساخت پته دوزی استفاده می شده است. اما با افزایش تقاضا و بازاری شدن پته و نیز گران بودن کرک، پشم به عنوان بدیلی برای کرک مطرح شد.
      در حال حاضر در خراسان جنوبی و شهرستان نهبندان، تولید برک مجددا احیا شده است و امید این می رود که بار دیگر شاهد ورود کرک در بافت شال پته کرمان باشیم.
      البته کار احیای شال کرمان نیز چند سالی مطرح است و تلاش های خوبی در این مورد صورت گرفته است. در صورت یافتن اطلاعات جدید، اطلاعات شما را به روز خواهیم کرد.
      ممنون از سوال خوب شما.

      پاسخ
    • یعقوب اسعدی
      یعقوب اسعدی گفته:

      سلام بر هنرمند گرامی
      ما این مطلب رو بر اساس اظهارات خانم محمدی نژاد (پته سرو ناز) نوشتیم. ایشان از محققان کرمانی پته دوزی هستند که متخصص این حوزه هم هستند. شما رو ارجاع می دم به خانم محمدی نژاد. سایر اطلاعات پته شاه نعمت الله ولی در مورد جنس شال و نخ و نمره نخ رو هم از ایشان اقتباس کرده ایم. بر اساس نظر ایشان جنس شال پته شاه نعمت الله ولی از کرک بز راینی و نمره نخ مورد استفاده در این پته شماره ۵۰ هست
      با تشکر

      پاسخ
  1. نجمه محمدی نژاد (پته سروناز)
    نجمه محمدی نژاد (پته سروناز) گفته:

    سلام . طبق آزمایش های انجام شده و کارشناسی شده این نتایج حاصل شده . و شال و نخ از کرک بز هست . و حتی شما با لمس کردن پته نیز میتوانید ظرافت کار رو ببینید .

    پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *