رنگ های پته دوزی

رنگ های پته دوزی و رنگ بندی درست پته

دوخت های پته دوزی از گذشته تا به حال تغییرات اندکی را شاهد بوده و اصالت خود را حفظ کرده است. پته های قدیمی به جا مانده از اعصار گذشته که در موزه‌های هنرهای تزئینی ایران نگهداری می‌شود، نشان می‌دهد که عنصر رنگ در این هنر اصیل ایرانی از آرزوهای مردمان کویر مرکزی ایران (عنصر جغرافیا) حکایت دارد.

توجه به همنشینی رنگ ها در دوخت پته یکی از مهمترین اصول رنگ آمیزی است، اما در سال‌های اخیر نوعی دسته‌بندی تحت عنوان رنگ های اصلی و فرعی شکل گرفته است که به نظر برخی از کارشناسان فن، تقسیم‌بندی صحیحی به نظر نمی‌رسد. چرا که عنصر رنگ از نظر علمی یک طیف چند رنگی محسوب می‌شود و بخش‌بندی کردن آن بدون توجه به اصول رنگ شناسی، عملی غیرعلمی به نظر می‌رسد. به گفته این کارشناسان، طبیعت بزرگ‌ترین منبع الهام در هنر است که عنصر تضاد در رنگ بندی را نقض می‌کند. از طرف دیگر، نزدیکی هنر قالی بافی با هنر پته دوزی باعث شکل‌گیری واژه‌های یکسانی در رنگ شناسی هنر دوخت و بافت شده است که امروزه در هر دو هنر کاملا مشهود است.

رنگ های سنتی اصلی و فرعی

در یک تقسیم‌بندی چالشی که مورد نقد برخی از هنرمندان پته دوزی است، معمولا از دو نوع رنگ به عنوان رنگ های پته دوزی استفاده می‌شود: ۱. رنگ های اصلی و ۲. رنگ های فرعی. اما در سال‌های اخیر با ورود هنرمندان نوگرا و ایجاد تغییراتی در بازار پته دوزی، رنگ های دیگری نیز به جمع رنگ های سنتی پته اضافه شده است. این رنگ ها را تحت عنوان رنگ های فانتزی شناسایی می‌کنند.

بر اساس این تقسیم‌بندی، رنگ های اصلی عبارتند از: ۱. مشکی، ۲. قرمز (لاکی)، ۳. آبی تیره، ۴. آبی روشن، ۵. سرمه ای، ۶. نارنجی یا زرد، ۷. عنابی و ۸. سفید. در کنار آن، شش رنگ فرعی نیز وجود دارد که در پته های کرمان قابل مشاهده است: ۱. نارنجی روشن، ۲. بنفش تیره، ۳. بنفش روشن، ۴. صورتی تیره، ۵. صورتی روشن و ۶. شتری.

رنگ های پته دوزی

رنگ های اصلی پته دوزی

رنگ شناسی پته دوزی

رنگ شناسی و انتخاب رنگ در پته دوزی بستگی به عوامل متعددی دارد که به بررسی تک تک آنها پرداخته می‌شود:

انتخاب رنگ های پته دوزی بر اساس سنت های رایج

همچنان که یک عکاس برای یادگیری اصول کادربندی و رنگ دهی، عکس‌های عکاسان حرفه‌ای را مورد مطالعه قرار می‌دهد، بررسی پته های قدیمی از نظر رنگ شناسی یکی از مهمترین فعالیت های یک هنرآموز یا پته دوز حرفه ای است. پته های قدیمی را می‌توان در برخی از صفحات وب یا اینستاگرام مشاهده کرد. در برخی از موزه‌های کشور از جمله موزه هنرهای تزئینی تهران نیز چندین نمونه از پته های قدیمی موجود است که هنرآموزان با مراجعه به آنها می‌توانند از نزدیک با رنگ شناسی پته های قدیمی آشنا شوند.

انتخاب رنگ های پته دوزی بر اساس رنگ شال

رنگ پارچه پته در انتخاب رنگ نخ جهت دوخت بخش‌های مختلف طرح از اهمیت زیادی برخوردار است.

پتک مربع یا چهار گوش

  • شال سفید: دوخت مربع یا منجوق پتک مربع باید با استفاده از رنگ های آبی، مشکی، سبز، زرد و یا قرمز (لاکی) انجام شود.
  • شال قرمز: برای دوخت قسمت مربع باید از نخ های زرد، سفید و یا آبی استفاده کرد. دقت کنید که در این صورت، دوردوزی پتک مربع انجام نمی‌شود.
  • شال سبز: رنگ های سفید یا زرد مناسب‌ترین نخ ها برای دوخت مربع است.
  • شال سرمه ای: بهتر است از نخ های سفید یا سبز پسته ای برای دوخت مربع استفاده کنید.

ساقه دوزی

  • شال سفید: در این صورت برای انجام ساقه دوزی بایستی از نخ زرد یا نارنجی رنگ و در برخی از قسمت‌های طرح از مشکی استفاده کرد.
  • شال سرمه ای: بهتر است از نخ زرد رنگ استفاده شود.
  • شال قرمز یا لاکی: دوخت ساقه دوزی با نخ مشکی بهترین گزینه است. در این حالت بهتر است برای دوخت حاشیه از رنگ زرد یا سفید استفاده کنید.
  • شال سبز: در این حالت از نخ مشکی رنگ برای ساقه دوزی استفاده کنید.
رنگ های پته دوزی

شال پته سفید و ساقه دوزی با نخ نانجی

برگ دوزی یا سایه دوزی

  • شال سفید: برگ دوزی یا سایه دوزی با نخ های مشکی، سرمه ای، عنابی و یا زرشکی تیره انجام شود.
  • شال های رنگی: نخ های سفید یا زرد بهترین گزینه برای دوخت برگ دوزی یا سایه دوزی است.

انتخاب رنگ های پته دوزی بر اساس طرح و نقش

معمولا بسته به اینکه طرح موجود بر روی شال پته دوزی چیست و چه کاربردی دارد، می‌توان رنگ مشخص برای آن طرح را انتخاب کرد. برای مثال از گذشته تا کنون در مراسم عروسی، بقچه عروس را قرمز و بقچه داماد را سفید انتخاب می‌کردند و یا برای برای مراسم عزا از رنگ های تیره تر نظیر مشکی و سبز تیره استفاده می‌کردند. این سنت ها در حال حاضر نیز با تفاوت‌های اندکی رعایت می‌شود. البته توجه به رنگ شال نیز اهمیت قبلی خود را داراست.

  • طرح سلسله: در این طرح، پس از دوخت نقش ها، زمینه پته را با رنگ های سبز تیره،سرمه ای، قرمز (لاکی) و یا عنابی پر می‌کنند.
  • محراب: برای دوخت طرح محراب، نقش ها و زمینه پته با استفاده از رنگ های قرمز (لاکی)، زرشکی، سرمه ای و یا سبز تیره پر می‌شود.

رنگ های فانتزی

صنعت رنگرزی سنتی به دلیل محدودیت در مواد رنگزای طبیعی با کمبود رنگ مواجه است. از طرف دیگر سلیقه بازار امروز به گونه ای است که به دنبال تنوع رنگ بیشتر و پاسخگویی به نیازهای مشتری پیش می‌رود. برای پوشش دادن این طیف مشتریان، در سال اخیر رنگ های دیگری نیز وارد بازار شده است که از آنها تحت عنوان رنگ های فانتزی یاد می‌شود. رنگ فانتزی به رنگی گفته می‌شود که از افکت‌های مختلف رنگ های اصلی و فرعی به دست می‌آید.

باید توجه داشت که استفاده از رنگ های متنوع (در اینجا فانتزی) به معنای غیراصیل بودن پته نیست، چرا که در پته های به جا مانده از گذشته رنگ های غیرمتعارفی (به نسبت امروز) از جمله گل خاری، فولادی، بیدمشکی، سوسنی و فیروزه ای به کار رفته است. از طرف دیگر شاید به ندرت دو پته فاخر قدیمی مشابه از نظر رنگ بندی  بتوان یافت.

حتما بخوانید  برای پته دوزی به چه ابزارهایی نیاز دارم؟

در اوایل ورود نخ های به اصطلاح فانتزی به کشور، انتظار می‌رفت که تحول بزرگی در رودوزی ها و سوزن دوزی های سنتی ایران از نظر تنوع رنگی به وجود آید، اما متاسفانه به دلیل عدم استقبال اساتید فن از رنگ های استفاده شده در این نخ ها و نیز جنس نخ های وارداتی، شاهد نوعی سردی نسبت به نخ های فانتزی بودیم. از سویی دیگر هنرآموزان جدیدی که وارد عرصه پته دوزی شدند با استفاده غیراصولی و گسترده از این رنگ ها باعث بر هم خوردن تعادل بصری مخاطب شده و نوعی هرج و مرج سلیقه ای در میان علاقمندان پته دوزی به وجود آمد.

پته دوزی فانتزی

در انجام دوخت فانتزی چه رنگ هایی را با همدیگر ست کنیم؟

همان طور که توضیح داده شد، در انتخاب رنگ مناسب برای انجام دوخت های پته دوزی با دو رویکرد سنتی و مدرن مواجه هستیم. در رویکرد سنتی باید به سنت های رنگ شناسی رایج در پته دوزی که از گذشتگان به ما رسیده است توجه کنیم. در انتخاب رنگ به این روش با اینکه کاملا از اصول علمی و اولیه رنگ شناسی تبعیت شده است، اما با کمبود رنگ (در مقایسه با تونالیته و طیف بزرگ رنگ بندی امروزی) مواجه هستیم. در رویکرد مدرن که گروهی تحول‌خواه آن را رهبری می‌کنند، جهت استفاده از طیف رنگ های دیگر بایستی به اصول علمی رنگ شناسی توجه شود. شناخت رنگ های اولیه، ثانویه و مکمل از این دست قوانین هستند که با توجه به دایره رنگ ایتن کاملا دست یافتنی است.

رنگ های پته دوزی

قطعه پته ای قدیمی با استفاده از رنگ بندی سنتی

بزرگ‌ترین مساله ای که در میان بخش تحول‌خواه پته دوزی دیده می‌شود، آشنایی کم این بخش با اصول رنگ بندی سنتی و رنگ بندی علمی بر اساس رنگ های اصلی، فرعی، سرد، گرم و نیز رنگ های مکمل است. بسیار دیده می‌شود که رنگ پتک ها با رنگ دوردوزی و یا رنگ متن پته با رنگ ساقه دوزی آن از نظر زیبایی‌شناسی فرسنگ‌ها فاصله دارد. از این رو به نظر می‌رسد که یافتن یک راه حل فوری باعث حل اختلافات پیش آمده بین قشر سنتی و تحول‌خواه خواهد شد.

رنگ های پته دوزی

قطعه پته ای دوخت شده با رنگ های فانتزی، اصفهان

در زیر در مورد هر کدام از اصول علمی رنگ شناسی، توضیحات کاملی ارائه می‌شود:

رنگ های اولیه و ثانویه

به رنگ های زرد، آبی و قرمز رنگ های اولیه یا اصلی و یا پایه گفته می‌شود که تمامی رنگ های موجود در طبیعت از این سه رنگ به دست می‌آید. از ترکیت این سه رنگ اصلی به صورت دو به دو، سه رنگ دیگر به دست می‌آید که به آنها رنگ های ثانویه گفته می‌شود.

ترکیت زرد + آبی: سبز

ترکیب زرد + قرمز: نارنجی

ترکیب آبی + قرمز: بنفش

رنگ های پته دوزی

رنگ های اولیه و ثانویه و تشکیل رنگ های مکمل از آنها

رنگ های مکمل

بر اساس تئوری رنگ ایتن (Johannes Itten)، تمامی رنگ های موجود در طبیعت بر روی دایره‌ای به نام دایره ایتن قرار دارند. این رنگ ها به گونه‌ای در دایره ایتن جایگذاری شده است که دو به دو در مقابل یکدیگری قرار دارند. به این رنگ های دو به دو و مقابل هم، رنگ های مکمل گفته می‌شود.

 مکمل رنگ اولیه زرد: بنفش

مکل رنگ اولیه قرمز: سبز

مکمل رنگ اولیه آبی: نارنجی

معمولا با اضافه کردن مقداری از رنگ های سفید، خاکستری و مشکی به رنگ های اصلی یا ثانویه، رنگ های دیگری به وجود می‌آید که تشکیل توناژ رنگ را می‌دهند. برای مثال در پته های قدیمی طیفی گسترده از رنگ قرمز (چهره‌ای، گل خاری، روناسی، لاکی، سوسنی و جوزی) و سبز (چمنی، سیدی، چینی، فیروزه‌ای، یشمی پررنگ و کم رنگ، سنجدی و پسته‌ای) مورد استفاده قرار می‌گرفت که به برخی از این رنگ ها هم اکنون فانتزی گفته می‌شود و همانطور که قبلا نیز اشاره شد، به نظر می‌رسد بحثی غیرکارشناسی به شمار رود.

رنگ های پته دوزی

6 پاسخ
  1. رها
    رها گفته:

    سلام
    بعضی از اساتید رنگ های فانتزی رو اصلا قبول ندارند. اما شما اومدید و دسته بندی خوبی کردید که به کسی برنخوره.
    چیزی که بود خانم قربانی که در تهران تدریس می کنند، قوانین خاصی برای رنگ آمیزی دارند. البته می گند که این روشی هست که از خانم پوینده یاد گرفتند.
    ظاهرا این رنگ بندی اونها ما دوره پهلوی هست.
    در مورد نظر ایشون چیزهای دیگه هست که مطرح کنید؟

    پاسخ
    • یعقوب اسعدی
      یعقوب اسعدی گفته:

      سلام دوست گرامی.
      خانم قربانی از اساتید پرتلاش و موفق پته دوزی در تهران هستند. ایشان تکنیک های دوخت پته دوزی رو نزد خانم پوینده که از ادامه دهندگان سبک پهلوی می باشند، فرا گرفته اند. سبک پهلوی با اینکه نسبت به سبک قاجار دچار تغییراتی در تکنیک های دوخت شده است، اما همچنان اصالت پته دوزی را می توان در کارهای این دوره بخصوص کارهای اوایل پهلوی مشاهده کرد.
      از نکاتی که می توان در پته دوزی سراغ داشت که توسط خانم قربانی دنبال می شود، برگرداندن دوخت های ظریف با نخ های با شماره بالا نظیر شماره ۳۶ به پته دوزی است. یا می توان به این موضوع اشاره کرد که پتک مثلثی را جزو دوخت های پته دوزی به شمار نمی آورند.
      در مقاله ای جداگانه در آینده ای نزدیک که به اساتید پته دوزی معاصر خواهیم پرداخت، در مورد سوال شما بیشتر خواهیم نوشت.

      پاسخ
  2. نجمه محمدی نژاد
    نجمه محمدی نژاد گفته:

    سلام . با سپاس از شما برای جمع آوری این اطلاعات خوب و مفید
    پته دوزی هنریست برگرفته از طبیعت خداوند بزرگ و هارمونی آن هم بر اساس هارمونی رنگها در طبیعت است .همانطور که طبیعت با هارمونی و همنشینی رنگها زیباست. پته هم با هم نشینی و هارمونی رنگها زیبا می شود . تفکیک و یا کنار گذاشتن بعضی از رنگها کار درستی نیست . که متاسفانه در بین هنرمندان رواج پیدا کرده .
    وقتی یک هنرمند بخواهد یک پدیده زیبا خلق کند بایستی در وهله اول شناخت کامل از دایره رنگها و هم نشینی رنگها داشته باشد . و سپس به دنبال خلق اثر هنری زیبا و منحصر به فرد باشد .

    پاسخ
    • یعقوب اسعدی
      یعقوب اسعدی گفته:

      ممنون خانم محمدی نزاد عزیز (پته سرو ناز)
      نظرات شما باعث دلگرمی ماست. فرمایش شما کاملا درست و بجاست. ما بر اساس نظرات شما در لایو اینستاگرامی که با خانم مریم سماک داشته اید، این پست رو اصلاح کردیم. در لایو دیگری که استاد سماک با آقای سهیل عباسی داشتند، به پدیده رنگ آمیزی اشاره شد دقیقا به همین نظر شما اشاره شد و ایشان نیز تائید کردند.
      اگر کاستی در ممقاله وجود دارد، به خاطر ضعف در پروراندن و انتقال مطالب است. بار دیگر این مقاله را اصلاح خواهیم کرد.
      بی نهایت ممنون از نظرات گرانقدر شما

      پاسخ
  3. معصومه
    معصومه گفته:

    سلام خسته نباشید ،آموزش انواع دوخت پته رو نمیشه بذارید من خیلی علاقمندم و یه چیزایی بلدم ولی به صورت کامل و اصولی میخوام،یا اینکه اگه تو تلگرام یا اینستاگرام آموزش دارین آدرسشو بهم بگین. ممنونم

    پاسخ
    • یعقوب اسعدی
      یعقوب اسعدی گفته:

      سلام دوست عزیز
      آموزش پته دوزی به صورت ضبط شده در وبسایت موجود است. کیفیت ویدئوها بسیار عالی و فیلمبرداری به صورت حرفه ای انجام شده.
      می تونید از طریق فروشگاه وبسایت سفارش بدید. لیست تمامی دوخت ها اونجا ذکر شده.

      ممنون از همراهی شما

      پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *