خاتم کاری هنر چوب و فلز و استخوان

خاتم کاری یکی از صنایع دستی بسیار ظریف ایران است که از کنار هم قرار گرفتن مجموعه ای از قطعات ایجاد می شود.

تعریف خاتم کاری

برخی از افراد، هنر خاتم کاری را تکامل یافته هنر منبت کاری می‌دانند. این هنر در اصل، به معنای چسباندن تکه هایی از اشیاء از جنس چوب، فلز و استخوان بر روی سطح زیرساخت های چوبی (اسکلت نجاری)، فلزی و سنگی است. این تکه ها معمولا اشکال هندسی منظمی هستند که با قرارگیری در کنار یکدیگر، مقطعی منظم را تشکیل می دهند. در هنر خاتم کاری مثلث، این اشکال، مثلث‌های کوچکی هستند که برای در کنار هم قرار گرفتن آنها از روشی به نام قامه بندی استفاده می شود. در این روش، ابتدا اجزای مختلف طرح را به شکل منشور در می آورند و سپس این منشورها را از پهلو در کنار یکدیگر قرار داده و به یکدیگر می چسبانند. قامه به دست آمده از این روش را به صورت عرضی و در ضخامت یک میلیمتر برش داده و لایه های خاتم را ایجاد می کنند. در نهایت لایه های خاتم را بر روی زیرساخت خاتم می چسبانند.

منشا و خاستگاه خاتم کاری

بر اساس یافته های تاریخی از کشورهای مختلف جهان، به سختی می توان ردپای هنر خاتم کاری را صرفا معطوف به کشور ایران دانست. از این رو در این بخش سعی داریم آثار به جای مانده از هنر خاتم کاری را در برخی از کشورها، نظیر عراق، چین، فلسطین، ترکیه، سوریه، هند و مصر مورد بررسی قرار دهیم.

ایران

از تحقیقات تاریخی چنین برمی آید که خاتم مربع، قدیمی تر از خاتم مثلث است. به نظر می رسد که خاتم مربع در قبل از قرن هشتم هجری و در دوره گورکانی رواج یافته و در دوره صفوی به اوج خود رسیده است. آثار به جای مانده از خاتم مربع در مقبره بابا قاسم اصفهان، درب و صندوق امامزاده اسماعیل اصفهان، مقبره شازده حسین قزوین، درب ورودی امیر تیمور در سمرقند ازبکستان، مقبره شیخ صفی الدین اردبیلی و مقبره امامزاده عمران گلپایگان موید این امر است.

قرن هشتم مصادف با ابداع خاتم مثلث متساوی الساقین و قرن نهم، اوج رواج این هنر است. در دوره صفوی استفاده از خاتم مثلث به نهایت خود رسید. در ورودی مدرسه چهارباغ و صندوق ضریح حضرت علی، صندوق مرقد امام حسین از شاهکارهای خاتم مثلث به شمار می روند.

از اوایل قرن دهم هجری و دوره زندیه، خاتم مثلث متساوی الاضلاع رواج یافت. این نوع از خاتم در دوره قاجار به نهایت کاربرد خود رسید. از نمونه های این خاتم می توان به صندوق مقبره امامزاده اسماعیل و چندین رحل و جعبه در موزه آستان قدس رضوی اشاره کرد.

ترکیه

از آثار خاتم کاری به جای مانده از قرن نهم در کشور ترکیه می توان به لنگه درب واقع در مسجد حاجی بایرام و منبر مسجد ارسلان آنکارا اشاره نمود. صندوق قرآن نیز یادگاری از قرن دهم در این کشور است که در موزه آثار اسلام و ترک در شهر استانبول نگهداری می شوند. همگی این آثار با استفاده از عاج، چوب آبنوس و برنج تزئین شده اند.

مراکش

در مراکش منبری از دوره مرابطون به جای مانده است که در مسجد قروبین شهر فاس قرار دارند.

انگلستان و آمریکا

به غیر از این موارد، در موزه های آلبرت و ویکتوریا لندن و متروپولیتن نیویورک نیز آثاری از هنر خاتم کاری نگهداری می شود. یکی از آثار خاتم که در موزه آلبرت و ویکتوریو در شهر لندن نگه داری می شود، منبری است که با استفاده از چوب های نفیس و عاج تزئین شده است. در موزه متروپولیتن نیویورک نیز می توان آثاری از هنر خاتم کاری را مشاهده کرد. در این موزه یک لوح چوبی نگهداری می‌شود که از سه قسمت تشکیل شده و هر قسمت با استفاده از چوب، عاج و استخوان تزیین گردیده است.

انواع خاتم کاری

هنر خاتم به دو نوع خاتم مثلث و مربع تقسیم بندی می شود. خاتم مثلث به دو نوع خاتم مثلث متساوی الساقین و خاتم مثلث متساوی الاضلاع تقسیم می شود.

خاتم متساوی الاضلاع

در این نوع خاتم، اجزاء تشکیل دهنده به شکل مثلث متساوی الاضلاع هستند. خاتم متساوی الاضلاع بیشتر در متن اثر به کار می رود، اما در حاشیه نیز دارای کاربرد است. منشورهای ایجاد شده در این نوع خاتم به پره، گل و توگلو تبدیل می شود و در نهایت از کنار هم قرار گرفتن این منشورها، قامه ایجاد می شود.

خاتم متساوی الساقین

در این نوع خاتم، اجزاء تشکیل دهنده به شکل مثلث متساوی الساقین هستند. خاتم متساوی الساقین بیشتر به صورت تک گل ساخته می شود. ساخت این نوع خاتم نیازمند ظرافت بسیار بالایی است و بیشتر در گره چینی مورد استفاده قرار می گیرد.

خاتم مربع

اجزای تشکیل دهنده این نوع خاتم به شکل مربع، مستطیل، متوازی الاضلاع و ذوزنقه است. ساخت این نوع خاتم، نیازمند قامه بندی چندباره است. خاتم مربع بیشتر در حاشیه استفاده می شود، اما در متن نیز قابل استفاده است.

خاتم کاری مربع دو قامه چشم بلبلی

خاتم کاری مربع دو قامه ای ـ طرح چشم بلبلی

خاتم کاری مربع لایه ای زلفک

خاتم کاری لایه ای ـ طرح زلفک

اصطلاحات خاتم کاری

با توجه به تکنیک های متعددی که در هنر خاتم کاری مورد استفاده قرار می گیرد، اصطلاحات بسیار زیادی در آن مورد استفاده قرار می گیرد که در زیر به بخشی از آنها اشاره می شود:

تسمه خاتم

پس از برش قامه در ضخامت یک میلی متر، نوارهای باریکی به دست می آید که به آن تسمه خاتم گفته می شود.

خاتم‌کاری تسمه خاتم

یک رو خاتم

به محصولاتی از خاتم گفته می شود که صرفا یک طرف آنها خاتم کاری می شود.

تمام خاتم

به محصولاتی از خاتم گفته می شود که هر دو طرف آن (داخل و بیرون)، خاتم کاری می شود.

نخ خاتم یا مثلث

منشوری سه پهلو از جنس چوب، استخوان و فلز است که به شکل مثل متساوی الاضلاع قابل مشاهده است.

خاتم کاری نخ خاتم یا مثلث

پره معمولی

پره معمولی از کنار هم قرار گرفتن چهار نخ خاتم ایجاد می شود. نخ های خاتم باید به گونه قرار گیرند که یک مثلث متوازی الاضلاع به وجود بیاورند.

خاتم‌کاری پره واروپره پره وارو

پره پره وارو از کنار هم قرار گرفتن نه نخ خاتم یا مثلث ایجاد می شود. نخ های خاتم باید به گونه قرار گیرند که یک مثلث متوازی الاضلاع به وجود بیاورند.

حتما بخوانید  خاتم مربع و ابزارهای تولید آن

خاتم کاری پره پره وارو

شیش

شیش از کنار هم قرار گرفتن شش پره معمولی یا شش پره پره وارو ایجاد می شود. نحوه قرارگیری این پره ها به گونه است که راس پره ها به داخل و قاعده آنها به خارج باشد.

خاتم کاری شیش

بغل شیش

بغل شیش از مجموعه ای از پره ها ایجاد می شود، به طوری که یک منشور با مقطع متساوی الساقین به وجود بیاید و زاویه راس آن باز باشد.

خاتم کاری بغل شیش

تو گلو معمولی

تو گلو معمولی از کنار هم قرار گرفتن ۴ پره معمولی یا ۱۶ مثلث ایجاد می شود. معمولا یک پره در وسط و باقی پره ها در اضلاح مجاور قرار می گیرند.

خاتم کاری تو گلو معمولی

تو گلو پره وارو

تو گلو پره وارو از کنار هم قرار گرفتن ۴ پره وارو یا ۳۶ مثلث ایجاد می شود.

خاتم کاری تو گلو پره وارو

کاردی

کاردی یک منشور با مقطع متساوی الساقین است که زاویه راس آن کمتر از ۹۰ درجه است.

جووی

جووی به لوزی های کوچکی گفته می شود که در گل خاتم مورد استفاده قرار می گیرد.

لایه

لایه در خاتم لایه دار استفاده می شود. لایه نوار بسیار نازک است که از جنس فلز ساخته می شود. ضخامت آن حداقل ۱/۰ میلیمتر بوده و معمولا از آلیاژ نرنج یا مس ایجاد می شود.

شیش حلقه شده

شیش حلقه شده به شکل ستاره بوده و یک شیش توسط پره یا پره وارو احاطه می شود.

خاتم کاری شیش حلقه شده

گل

منشوری است که ازمجموع شیش ها ایجاد می شود. جووی، پره و بغل شیش در به وجود آمدن گل نقش دارند.

خاتم کاری گل

اووه

اووه لایه ای چوبی است که در هنگام پرس کردن قامه ها به سطح متن یا حاشیه آنها چسبانده می شود.

لوز

لوز از کنار هم قرار گرفتن چهار گل خاتم ایجاد می شود. معمولا زوایای خالی لوز با توگلویی ها به نسبت ۱ به ۲ (گل: ۱ | توگلویی: ۲) پر می شود.

خاتم کاری لوز

قامه

قامه مکعب مستطیلی است که از چسباندن قطعات تشکیل دهنده خاتم ایجاد می شود. قامه را به وسیله پرس، تحت فشار قرار داده و برای برش های نازک به ضخامت ۱ میلی متر آماده می کنند.

خاتم‌کاری قامه

آستر

آستر، چوب نازکی است که تسمه خاتم بر روی آن چسبانده شده و پرس می شود. در مرحله بعد بر روی زیرساخت یا اسکلت نجاری قرار گرفته می شود.

تو کاس

به سطح مقعر زیرساخت خاتم، تو کاس گفته می شود.

پشت گرد

به سطح محدب زیرساخت خاتم، پشت گرد گفته می شود.

خاتم کاری تو کاس و پشت گرد

برای هنر خاتم به چه مواد اولیه ای نیاز است؟

زیرساخت خاتم یا اسکلت نجاری

سطحی که قرار است لایه خاتم روی آن پیاده شود، می تواند از هر جنس یا به هر شکلی باشد. به عنوان مثال یک زیرساخت خاتم ممکن است از جنس فلز، چوب و یا سنگ باشد. آثار به جای مانده از گذشتگان نشان می دهد که این هنر بر روی دیوارها هم انجام می شده است. اما در حال حاضر بیشتر از سطوح چوبی استفاده می شود.

چسب

چسب مورد استفاده درخاتم کاری از نوع چسب چوب یا نوعی چسب حیوانی به نام سریشم است. در قدیم این چسب از پیه گوسفند یا گاو ساخته می شد.

پلی استر

چوب، فلز و استخوان

برای تولید خاتم، معمولا از چوب، فلز، استخوان، عاج و صدف استفاده می شود که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود:

چوب بقم

بقم نوعی چوب هندی است که با رنگ قرمز خود جلوه متفاوتی را به طرح ها و نقوش خاتم می بخشد. ببه دلیل اینکه دسترسی به این چوب زیاد امکان پذیر نیست و از قیمت بالایی برخوردار است، در حال حاضر کمتر مورد استفاده قرار می گیرد.

چوب افرا

چوب افرا به رنگ قهوه ای است، اما می توان رنگ آن را با استفاده از مواد شیمیایی، به رنگ قرمز یا زرد تغییر داد.

چوب گردو

چوب درخت گردو بسیار مقاوم بوده و رایج ترین نوع چوب برای خاتم مثلث به شمار می رود. مثلث های مورد استفاده در خاتم کاری به راحتی از این نوع چوب به دست آمده و می توان رنگ این چوب را با استفاده از مواد شیمیایی، به رنگ های تیره و مشکی تبدیل کرد.

انواع فلزات

از میان فلزات مختلف، فلز برنج بسیار چکش‌خوار بوده و رنگ زرد آن برای بخش‌هایی از نقش‌های خاتم مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این فلز مفتول‌هایی ساخته می‌شود که با توجه به ضخامت و اندازه آنها می توان مثلث های مورد نیاز را برش داد. مفتول های آلومینیوم، نقره و طلا نیز برای ایجاد رنگ های سفید و زرد، در خاتم کاری کاربرد دارند.

استخوان گاو، اسب و شتر

جالب است بدانید که از استخوان حیوانات برای تهیه اشکال هندسی هنر خاتم استفاده می‌شود. این استخوان‌ها محکم و مقاوم بوده و با ضربات چکش خرد نمی‌شوند. از طرفی به خوبی قابل رنگ‌آمیزی هستند.

عاج فیل و صدف

در زمان های گذشته برای رنگ سفید خاتم از عاج فیل و صدف استفاده می شده است. اما به دلیل بالا بودن قیمت و دور بودن محل تهیه آنها، آ‌نچنان مورد استفاده قرار نمی گیرد. معمولا عاج از قاره آفریقا و کشور هند و صدف از جزایر خیلج فارس تهیه می شود.

خاتم کاری صدف و عاج فیل

ابزارهای مورد استفاده در خاتم کاری

از ابزارهای مختلفی برای انجام هنر خاتم استفاده می‌شود. خط کش، پنس، کولیس، پرس، سوهانچه، لیسه، رنده، سمباده نواری، چسب نجاری، چسب نواری کاغذی، تنگ مصالح سابی، تنگ گل ساب و پرس تعدادی از این ابزارها هستند.

میخ یا پایه کار

برای تکیه دادن چوب و تسلط بیشتر به کار استفاده می شود. این ابزار چیزی شبیه به یک گونیا است که بر روی زمین محکم می شود.

کولیس

کولیس برای اندازه گیری دقیق مثلث ها و قطعات مختلف کاربرد دارد. این ابزار دقت بسیار بالایی برای اندازه گیری داشته و به ظرافت و تمیزی کار کمک زیادی می کند.

خاتم کاری کولیس

سوهان

 سوهان ها انواع مختلفی دارند. سوهان سه پهلو، پشت گرد، مشترک از انواع سوهان هستند. از سوهان برای از بین بردن برجستگی ها و صاف کردن سطوح استفاده می شود.

خاتم کاری انواع سوهان

مراحل تولید خاتم مثلث

تولید خاتم مثلث بسته به محل تولید و مواد به کار رفته در آن مراحل متفاوتی دارد. اما عمده مراحلی که برای تهیه خاتم انجام می گیرد در ادامه معرفی شده اند.

طراحی یک نقشه

در این نقشه مشخص می‌شود که طرح به کار رفته در محصول چه باشد، از چه رنگ هایی برای آن استفاده شود و مثلث ها با چه آرایشی در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

حتما بخوانید  نقش قامه در هنر خاتم کاری

تهیه مواد و ابزارهای مورد نیاز

رنگ ها، اشیا و ابزارهای مورد نیاز، با توجه به نقشه، در این مرحله تهیه خواهد شد.

برش مثلث ها

از اصلی ترین و ظریف ترین مراحل خاتم کاری، برش اجزای تشکیل دهنده آن است. تمامی ظرافت نهایی خاتم به دست آمده بستگی به درستی اندازه گیری و برش بی نقص این قطعات خواهد داشت.

چسباندن اجزا

این مرحله هم به دقت بالایی نیاز دارد. هر مثلث باید به درستی در جای خود قرار بگیرد و طوری چسبیده شود که جای خالی بر روی سطح ایجاد نشود و یک سطح صاف و یکنواخت را ایجاد نماید.

قامه بندی

در قامه بندی، لوزها را در کنار هم می چینند و در دو سمت مستطیل، آسترهای چوبی را قرار می دهند. سپس آن را زیر پرس می گذارند تا اجزای قامه به شکل یک شمش درآمده و به یکدیگر بچسبد.

برش قامه یا قامه بری

پس از به دست آمده قامه، آن را در لایه های نازک ۱ میلی متری برش می دهند و تسمه خاتم به دست می آید.

چسباندن لایه های خاتم بر روی زیرساخت

صیقل کاری و لاک کاری

آخرین مرحله در خاتم کاری، صیقل دادن و سمباده زدن سطح کار است. علاوه بر این، تمام سطح مورد نظر با استفاده از لاک، پوشیده می شود تا از نفوذ رطوبت و ذرات معلق هوا به آن جلوگیری شود. جلا دادن کار با این لاک، علاوه بر زیبایی، باعث افزایش طول عمر خاتم می شود. بخش هایی هم که قابل روکش شدن نیستند، بتونه کاری می شوند و هدف از این کار، صافی و یک دستی خاتم است.

نقش ها و طرح های استفاده شده در خاتم مثلث

رایج ترین نقش ها در هنر خاتم کاری مثلث عبارتند از ابری ساده، پره وارو، توگلو سبز، خطی، حاشیه جویی، خاتم پرواری توگلو مروارید، خاتم پرواری توگلو سیمی، کپه ای، نه گلی لایه دار، طاقی بیست، حاشیه توگلو استخوان، زنجیر سیمی شمسه دار، بته جقه ای، ابری یک دور، حاشیه بازوبندی، پنج لایی، پره شانزده تایی، قمی هفت شمسه، شش و لوز، نیم طره، چشم بلبلی، خاتم پرنده ای، حاشیه لوزی، حاشیه تخمه دار، حاشیه شش گلی، جناقی، حاشیه طره دار، خیابانی، شش سیمی شمسه دار لایه دار، متن سبز جوسیمی، شش لایی، زنجیر سیمی، حاشیه مدخل و عالم زر که بسته به نوع کار در سطح زیرساخت مورد استفاده قرار می گیرد.

انواع محصولات تولید شده در هنر خاتم کاری

هنر خاتم قابلیت پیاده سازی بر روی انواع سطوح را دارد. به همین دلیل محصولات متنوعی را می توان با استفاده از این هنر  ساخت و تزیین نمود. در میان این محصولات می توان به قلمدان، انواع قاب، صندوقچه، جعبه جواهرات، رحل قرآن، شمعدان، ظروف شیرینی خوری و قندان اشاره کرد.

خاتم کاری انواع خاتم

مراکز و شهرهای اصلی هنر خاتم کاری در ایران

در ایران، شیراز به عنوان اصلی ترین شهر خاتم کاری شناخته می‌شود، اما شهرهایی نظیر اصفهان، تبریز و یاسوج هنرمندان چیره دستی را در حوزه خاتم کاری در خود جای داده اند. در حال حاضر اکثر کارگاه های خاتم کاری در این شهرها قرار دارند و در برخی از موارد، طریقه کار در هر شهری متفاوت است.

۶ ویژگی که یک محصول خاتم مثلث از آن برخوردار است

یک محصول خاتم کاری مرغوب با دقت و ظرافت بالایی تولید می شود و از ویژگی هایی برخوردار است که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود.

توازن نقوش و عدم ناهمگونی

نقوش به کار رفته در خاتم، در هر سمت باید به شکل قرینه و متوازن باشد و از طرفی شی خاتم کاری شده ناهمگونی نداشته باشد.

پوشیده بود سطح خاتم

از آن جایی که در خاتم کاری، مثلث ها بر روی سطح مورد نظر، چسبانده می شود، وجود فضای خالی در میان آنها، به زیبایی کار لطمه می زند. بنابر این باید تمامی سطح خاتم با پلی استر پوشانده شده باشد.

مرتب بودن مثلث ها

مثلث ها باید با دقت در کنار یکدیگر چسبانده شده باشند تا سطح شی، صاف و بدون برآمدگی یا تیزی باشد.

رنگ آمیزی مناسب

رنگ به کار رفته در مثلث ها، باید به صورت یک دست باشد و هیچ بخشی از آن به صورت غیر متعارف، پر رنگ تر یا کم رنگ تر از بخش دیگر نباشد.

آستر کردن برش ها

برای استحکام و زیبایی بیشتر برش های خاتم، باید سطح زیرین آنها را آستر کرد. برای این کار معمولا از سریشم گرم استفاده می‌شود.

استفاده از لاک مخصوص

برای جلوگیری از آسیب دیدن محصول در مقابل رطوبت، از لاک مخصوصی استفاده می شود. این لاک باید همه قسمت ها را بپوشاند تا بتوان خاتم را برای مدت طولانی نگهداری نمود.

۳ نکته ای که باید در خرید یک محصول خاتم کاری به آن توجه کرد

بتونه کاری تمیز

اگر قصد خرید یک محصول خاتم کاری را دارید، به جز طرح و شکل، به ظرافت کار هم توجه کنید. این که بتونه کاری ها تمیز انجام شده و اثری از آن قابل مشاهده نباشد بسیار اهمیت دارد.

جنس سطح به کار رفته

توجه داشته باشید که یک محصول خاتم با فلزات مس و برنج بیشتر، ارزش بیشتری خواهد داشت و همچنین اگر خاتم بر روی صفحه های قوس دار ایجاد شده باشد، دارای قیمت بالاتری است.

صافی سطح خاتم

حتما دقت کنید که سطح محصول خاتم، یک دست باشد و دارای فرورفتگی یا برجستگی نباشد. وجود فرورفتگی یا برجستگی در سطح خاتم نشان می دهد که سطح زیرساخت صاف نیست.

عدم استفاده از پلاستیک

باید دقت کنید که برای ایجاد گل های طرح از پلاستیک استفاده نشده باشد.

۲ نکته در تمیزکاری محصولات خاتم کاری

استفاده از یک دستمال خشک

یک دستمال معمولی برای تمیزکردن محصول خاتم کاری کافی است. توجه داشته باشید که این دستمال باید خشک باشد، چرا که رطوبت به محصول آسیب خواهد زد.

استفاده از الکل

اگر احساس می کنید که باز هم آثار لکه بر روی شی خاتم‌ کاری شده باقی مانده، بهتر است از مقدار کمی الکل استفاده کنید. البته در مورد خاتمی که پلی استر روی خود را از دست داده و شفاف نیست، بهتر است از الکل استفاده نکنید، چرا که الکل باعث می شود رنگ ها با هم ترکیب شود.

حتما بخوانید  نقش های خاتم مربع تک قامه ای، دو قامه ای و لایه ای

۳ نکته در مورد نگهداری از خاتم مثلث

محل نگهداری

محل مناسبی را برای نگهداری آن در نظر بگیرید. بسته به جنس محصول، سعی کنید آن را در مکانی که احتمال افتادن و شکستن و گرد و خاک بالا وجود دارد، قرار ندهید.

محافظت در برابر رطوبت و نور مستقیم آفتاب

خاتم را در مقابل رطوبت حفظ کنید و مخصوصا در مقابل باد مرطوب کولر قرار ندهید. همچنین محل نگهداری آن را جایی تعیین کنید که در معرض نور مستقیم آفتاب نباشد چون به مرور شفافیت خود را از دست خواهد داد.

تعمیر خاتم

تعمیرکارهای خاتم هر گونه خرابی موجود در محصولات خاتم کاری شده را رفع می کنند. به عنوان مثال اگر قسمتی از خاتم، کنده شده و یا چسب بخشی از آن باز شده باشد، بهتر است از یک تعمیرکار با تجربه کمک بگیرید.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *